Czytając ten tekst, spróbuj zrobić coś jeszcze. Nie przerywaj czytania i nie analizuj siebie. Po prostu zachowaj przez chwilę świadomość, że to ty siedzisz przed ekranem i czytasz te słowa. Zauważ własną obecność, ale nadal skupiaj się na tekście.
Brzmi banalnie. Spróbuj jednak utrzymać ten stan trochę dłużej. Być może za chwilę zainteresuje cię jakieś zdanie, pojawi się inna myśl albo coś wydarzy się obok. Eksperyment prawdopodobnie nie zakończy się żadnym wyraźnym sygnałem. Po prostu przestaniesz pamiętać, że miałeś go wykonywać. Możliwe, że przypomnisz sobie o nim dopiero kilka akapitów później.
Dla Gieorgija Gurdżijewa właśnie ten moment był interesujący.
Gurdżijew należy do tych postaci początku XX wieku, wokół których trudno oddzielić idee od legendy. Nauczyciel duchowy, podróżnik i twórca systemu pracy nad człowiekiem pozostawił po sobie osobliwą mieszaninę filozofii, mistycyzmu, muzyki, ćwiczeń ruchowych i rozbudowanej kosmologii. Pochodzenie części jego nauk pozostaje niejasne, a współczesne badania wskazują, że jego praktyki rozwijały się i zmieniały również w trakcie jego działalności. Nie trzeba jednak przyjmować całej tej konstrukcji, żeby zatrzymać się przy jednej z jego podstawowych obserwacji.
W nauczaniu Gurdżijewa zapisanym przez Piotra Uspieńskiego człowiek przecenia własną świadomość. Może pracować, rozmawiać, planować przyszłość, kłócić się, zakochiwać i podejmować decyzje, pozostając jednocześnie w dużej mierze reaktywnym wobec tego, co właśnie się wydarza. Okoliczność uruchamia reakcję, reakcja następną. Zmienia się nastrój, pojawia się pragnienie, kilka słów wypowiedzianych przez inną osobę wywołuje emocję. Wszystko to zostaje później objęte jednym bardzo wygodnym słowem: „ja”.
Wieczorem ktoś postanawia, że rano wstanie wcześniej. Rano wyłącza budzik. Kilka godzin później obiecuje sobie, że nie będzie wydawał pieniędzy na niepotrzebne rzeczy, po czym wieczorem coś kupuje. Jednego dnia chce zmienić pracę, drugiego przekonuje siebie, że właściwie nie jest tak źle. Za każdym razem mówi: „ja zdecydowałem”, „ja chcę”, „ja nie chcę”.
Gurdżijew widział w tym coś więcej niż zwykłą niekonsekwencję. W relacji Uspieńskiego człowiek w swoim zwykłym stanie nie posiada jednego trwałego „ja” w takim sensie, w jakim wyobraża sobie jego istnienie. Zamiast niego pojawia się mnogość małych „ja” pragnień, emocji, myśli i impulsów, z których każdy przez chwilę może przemawiać w imieniu całego człowieka. Jedno coś obiecuje. Inne kilka godzin później nie czuje się szczególnie związane tą obietnicą.
Stąd również prowokacyjny obraz człowieka jako maszyny. Nie chodzi o metal, koła zębate ani dosłowne porównanie organizmu do urządzenia. Maszyna jest tutaj obrazem mechaniczności: człowiek reaguje na działające na niego wpływy, a jednocześnie przypisuje sobie znacznie większą niezależność i kontrolę, niż według Gurdżijewa rzeczywiście posiada.
Nie trzeba traktować tego obrazu dosłownie. Wystarczy przez jeden dzień zwrócić uwagę na drobne postanowienia, reakcje i zmiany nastroju. Nie poprawiać ich ani nie budować na ich podstawie teorii osobowości. Tylko zauważyć, jak wiele sprzecznych rzeczy potrafimy bez większego problemu objąć tym samym słowem „ja”.
Gurdżijew poszedł jednak dalej. Uważał, że stan, który zwykle nazywamy czuwaniem, wcale nie jest pełną świadomością. Człowiek może mieć otwarte oczy, odpowiadać na pytania i wykonywać skomplikowane zadania, a mimo to pozostawać w jego terminologii, w pewnego rodzaju śnie. Nie dlatego, że niczego nie postrzega. Przeciwnie. Może być całkowicie pochłonięty tym, co postrzega.
Stąd jedno z najważniejszych pojęć jego nauczania: self-remembering. Polskie „pamiętanie o sobie” może być mylące, ponieważ nie chodzi o wspominanie własnej historii ani ciągłe myślenie o sobie. Chodzi raczej o próbę zachowania świadomości własnej obecności podczas normalnej czynności. Czytam,i jednocześnie jestem świadomy, że to ja czytam. Idę ulicą , widzę ulicę, ale przez chwilę zachowuję również świadomość siebie idącego. Rozmawiam , i próbuję nie zniknąć całkowicie w rozmowie.
Piotr Uspieński, który w In Search of the Miraculous pozostawił jeden z najważniejszych zapisów wczesnego nauczania Gurdżijewa, opisywał własne próby wykonywania podobnych ćwiczeń. Odkrycie nie polegało na spektakularnym przebudzeniu. Było znacznie bardziej przyziemne: trudno było po prostu nie zapomnieć, że miało się pamiętać. Zwyczajna aktywność ponownie pochłaniała uwagę i eksperyment znikał.
Pamiętasz jeszcze polecenie z pierwszego akapitu? Jeżeli podczas czytania miałeś jednocześnie zachować świadomość własnej obecności, możliwe, że w którymś momencie przestałeś to robić. Nie musiałeś podejmować decyzji o zakończeniu eksperymentu. Nie powiedziałeś sobie: „teraz przestaję”. Coś zajęło uwagę i wcześniejsza intencja zniknęła.
Nie dowodzi to, że Gurdżijew miał rację. Nie dowodzi, że człowiek jest maszyną ani że zwyczajne życie jest snem. Tym bardziej nie potwierdza całej Czwartej Drogi. Pokazuje coś znacznie mniejszego: świadomość własnej obecności nie musi być tak stałym elementem naszego doświadczenia, jak intuicyjnie zakładamy.
Gurdżijew nie poprzestał na obserwowaniu tego zjawiska. Jednym z narzędzi wykorzystywanych w jego pracy były Movements, precyzyjne sekwencje ruchów, często wymagające jednoczesnego wykonywania różnych gestów i rytmów przez poszczególne części ciała. Relacje jego współpracowników łączą te ćwiczenia z pracą nad uwagą i obserwacją siebie. Nie musimy przypisywać im celu, którego nie potrafimy źródłowo potwierdzić. Sam mechanizm jest jednak interesujący. Kiedy różne części ciała mają wykonywać odmienne, precyzyjne ruchy, zwykły automatyzm może przestać wystarczać. Trzeba ponownie zwrócić uwagę na czynność, którą ciało chciałoby już wykonywać samo.
I właśnie tutaj historia robi się bardziej skomplikowana. Z obserwacji niestabilnej uwagi i automatycznych zachowań Gurdżijew zbudował znacznie większą teorię człowieka. Mówił o kolejnych stanach świadomości, możliwości przebudzenia i konieczności systematycznej pracy nad sobą. Coraz większego znaczenia nabierały metoda, grupa oraz nauczyciel.
Zmienia się więc skala twierdzenia. Najpierw: nie jesteś tak świadomy, jak sądzisz. Potem: możesz nie być w stanie sam dostrzec własnego stanu. A jeśli nie potrafisz go dostrzec, potrzebujesz metody. Wraz z metodą pojawia się ktoś, kto wie, jak należy ją stosować.
Nie oznacza to automatycznie, że Gurdżijew się mylił. Jest jednak dobrym powodem, żeby oddzielić obserwację od systemu zbudowanego na jej podstawie. Pierwszą można potraktować poważnie, nie przyjmując drugiego.
Istnieje zresztą prostszy problem z metaforą „snu”. Być może Gurdżijew postawił poprzeczkę świadomości niezwykle wysoko. Jeśli pełną świadomością nazwiemy stan, w którym człowiek stale obejmuje uwagą zarówno świat, jak i własną obecność, zwyczajne funkcjonowanie niemal z definicji będzie wyglądało przy nim jak coś niepełnego.
Automatyzm nie musi natomiast oznaczać braku świadomości. Może być konieczną właściwością sprawnie działającego człowieka. Gdybyśmy musieli świadomie nadzorować każdy krok, ruch dłoni, każde wypowiadane słowo i każdą dobrze wyuczoną czynność, codzienne życie mogłoby stać się niemal niemożliwe.
Nie trzeba więc rozstrzygać, czy Gurdżijew miał rację. Możemy zostawić jego kosmologię, wyższe stany świadomości i obietnicę przebudzenia na boku. Nie potrzebujemy również współczesnego laboratorium, które przybije jego ideom pieczątkę „potwierdzone”. Wystarczy wrócić do znacznie mniejszego eksperymentu.
Przez kilka minut próbowałeś być świadomy tego, że czytasz. Jeżeli o tym zapomniałeś, nie odkryłeś ukrytej prawdy o naturze człowieka. Nie udowodniłeś, że jesteś maszyną. Nie zrobiłeś pierwszego kroku ku jakiejś wyższej świadomości.
Własna obecność okazała się czymś, co można zgubić.
I być może właśnie tyle warto zabrać od Gurdżijewa zanim pójdziemy za nim dalej.
Źródła i dalsza lektura.
P. D. Uspieński — In Search of the Miraculous
Jeden z podstawowych zapisów nauczania Gurdżijewa z okresu współpracy Uspieńskiego z nim. To relacja Uspieńskiego, a nie książka autorstwa Gurdżijewa.
Informacje bibliograficzne i kontekst:
https://www.ouspensky.org.uk/bibliography
G. I. Gurdżijew — Views from the Real World
Pośmiertnie opracowany zbiór wykładów i rozmów Gurdżijewa. Ważny m.in. dla zrozumienia self-remembering i jego sposobu myślenia o uwadze.
Joseph Azize — Gurdjieff: Mysticism, Contemplation, and Exercises, Oxford University Press, 2020
Współczesne opracowanie akademickie poświęcone praktykom kontemplacyjnym Gurdżijewa, ich rozwojowi i historycznemu kontekstowi.
https://academic.oup.com/book/32271
The Gurdjieff International Review — Attention and the Gurdjieff Movements
Materiały dotyczące Movements, uwagi oraz relacje osób pracujących z Gurdżijewem.