Dyer i Danforth idą przez wymarłe miasto.
Przyjechali na Antarktydę jako członkowie ekspedycji naukowej. Mieli wiercić w lodzie, badać skały, zbierać próbki i poszerzyć wiedzę o geologii kontynentu. Teraz przemieszczają się między budowlami wzniesionymi w epoce tak odległej, że słowo „starożytne” przestaje właściwie cokolwiek znaczyć.
W W górach szaleństwa H.P. Lovecraft długo trzyma się języka nauki. Bohaterowie mierzą, porównują i klasyfikują. Nawet kiedy rzeczywistość zaczyna wykraczać poza wszystko, czego się spodziewali, próbują opisywać ją za pomocą znanych kategorii. Dopiero w ruinach znajdują coś, co zmienia charakter odkrycia.
Płaskorzeźby nie są dekoracją. Tworzą kronikę.
Z kolejnych przedstawień Dyer i Danforth rekonstruują dzieje istot, które zamieszkiwały Ziemię niewyobrażalnie długo przed człowiekiem. Widzą miasta, migracje, konflikty, zmiany klimatu, stworzenie shoggothów, wojny i stopniowy upadek cywilizacji.
Ruiny przestają być śladami pozostawionymi przez potwory. Stają się pozostałościami po kimś, kto miał własną historię.
Czyja prehistoria?
Jesteśmy przyzwyczajeni do patrzenia na historię Ziemi z bardzo szczególnego miejsca: z jej obecnego końca.
Mówimy o pierwszym życiu, pojawieniu się zwierząt, epoce dinozaurów, pierwszych ssakach i homininach. Układamy wydarzenia chronologicznie i niemal niezauważalnie powstaje z nich opowieść prowadząca do znanego nam świata.
Lovecraft na chwilę przesuwa obserwatora. Dinozaury, które dla człowieka należą do niewyobrażalnej prehistorii, z perspektywy Starszych Istot pojawiają się stosunkowo późno. To, co dla nas jest zamierzchłą przeszłością, dla kogoś innego mogło być częścią własnego świata.
Samo słowo „prehistoria” zaczyna wtedy brzmieć inaczej. Przed czyją historią?
Miasto pod antarktycznym lodem istniało przed historią człowieka. Nie oznacza to, że istniało przed historią.
Kiedy skała stała się czasem.
W 1788 roku szkocki geolog James Hutton odwiedził Siccar Point. W odsłoniętych tam skałach zobaczył granicę między formacjami powstałymi w bardzo różnych okresach.
Żeby powstał widoczny układ, starsze osady musiały zostać złożone, stwardnieć, ulec deformacji i wyniesieniu. Potem przez długi czas podlegały erozji, zanim przykryły je młodsze osady. To, co Hutton zobaczył w jednym odsłonięciu, wymagało całej sekwencji procesów, których nie dało się zmieścić w krótkiej historii Ziemi.
Siccar Point stało się jednym z miejsc związanych z rozwojem idei deep time — głębokiego czasu. Dzisiaj wiemy, że Ziemia ma około 4,54 miliarda lat. Sama liczba łatwo zamienia się jednak w informację z podręcznika. Trudniej przyjąć jej konsekwencję: niemal cała historia planety wydarzyła się bez nas.
Możemy zaakceptować miliardy lat, a mimo to wyobrażać je sobie jako bardzo długą drogę prowadzącą do teraźniejszości.
Świat, który nie czekał na nas.
Ponad pół miliarda lat temu dna mórz zamieszkiwały organizmy ediakarskie. Dickinsonia przypominała spłaszczony, segmentowany owal. Charnia tworzyła rozgałęzioną strukturę podobną do liścia. Niektóre z tych organizmów trudno przyporządkować do grup znanych ze współczesnego świata, a ich pokrewieństwo przez dziesięciolecia pozostawało przedmiotem sporów.
Patrząc na ich skamieniałości, niemal automatycznie pytamy: co z nich powstało? Czy były przodkami późniejszych zwierząt? Gdzie należy umieścić je na drzewie życia?
Takie pytania są potrzebne nauce. Problem zaczyna się wtedy, gdy drzewo ewolucyjne traktujemy jak drogę, na której jedne organizmy były tylko przystankami prowadzącymi do innych.
Biota ediakarska bywała w literaturze naukowej przedstawiana jako „nieudany eksperyment” w historii życia. Paleontolodzy Frances Dunn i Alexander Liu zwrócili uwagę, że takie określenie więcej zaciemnia, niż wyjaśnia.
„Nieudany” względem czego?
Ediakarskie morza nie były poczekalnią przed właściwą historią życia. Dinozaury nie przygotowywały planety dla ssaków. Organizm nie staje się ewolucyjną pomyłką tylko dlatego, że jego linia zniknęła.
Każdy z tych światów istniał w swojej teraźniejszości. Dopiero patrząc z naszego miejsca, widzimy, które linie przetrwały, a które się urwały.
Gospodarze, którzy wrócili za późno.
Pod antarktycznym lodem Lovecraft pokazuje podobną zmianę perspektywy, ale dodaje do niej coś jeszcze.
Starsze Istoty nie istnieją po to, żeby przygotować Ziemię na pojawienie się ludzi. Przez niewyobrażalnie długi czas to ich świat. Budują miasta, badają, walczą, tworzą i próbują przystosować się do kolejnych zmian. Ich cywilizacja przeżywa okresy rozwoju i upadku, aż w końcu pozostają po niej przede wszystkim ruiny.
Dyer i Danforth przychodzą tak późno, że mogą poznać jej dzieje jedynie ze śladów. Odczytują płaskorzeźby, próbują ustalić kolejność wydarzeń i zrozumieć, jak wyglądało życie istot, których świat dawno przeminął.
Ale po mieście poruszają się nie tylko ludzie.
Starsze Istoty, przebudzone po niezwykle długim czasie, również trafiają do ruin swojej cywilizacji. Nie zastają świata, który pamiętały. Dyer dostrzega ślady wskazujące, że same próbowały poznawać późniejsze dzieje miasta, studiując pozostawione przedstawienia, podobnie jak robili to ludzie.
W tym samym miejscu spotykają się więc dwa rodzaje przybyszy. Dyer i Danforth próbują zrozumieć cywilizację, do której nigdy nie należeli. Starsze Istoty wracają do świata, który kiedyś był ich własny, ale zdążył stać się dla nich obcy.
Obie strony szukają odpowiedzi w kamieniu.
Starsze Istoty były kiedyś gospodarzami tego miejsca. Teraz muszą odczytywać jego przeszłość z ruin.
Głęboki czas zrobił z nich archeologów własnego świata.
W W górach szaleństwa ludzie nie są więc jedynymi istotami, które odkrywają, że przybyły za późno. To samo spotyka dawnych mieszkańców Ziemi. Ich wiedza, potęga i wielowiekowa historia nie chronią ich przed utratą świata, który znali.
Dyer jest późnym przybyszem wobec Starszych Istot. Starsze Istoty są późnymi przybyszami wobec własnej cywilizacji.
Kiedy potwór staje się „człowiekiem”
Im więcej Dyer dowiaduje się o Starszych Istotach, tym trudniej traktować je jak potwory. Zaczyna widzieć w nich badaczy, budowniczych i istoty próbujące przetrwać w zmieniającym się świecie. Nazywa je „naukowcami do końca”. Zastanawia się, czy zrobiły coś, czego ludzie nie zrobiliby na ich miejscu.
Dosłownie nie ma to sensu. Starsze Istoty nie należą do naszego gatunku. Ich anatomia, pochodzenie i dzieje są radykalnie odmienne. A jednak właśnie to słowo wybiera narrator.
Lovecraft potrafi odebrać człowiekowi centralne miejsce w historii Ziemi. Kiedy jednak Dyer próbuje uznać obce istoty za coś więcej niż potwory, odwołuje się do cech, które rozpoznaje jako ludzkie.
Ich nauka, architektura, zdolność tworzenia i walka o przetrwanie pozwalają mu zobaczyć w nich kogoś podobnego do siebie. To, co obce, staje się zrozumiałe dzięki podobieństwu.
Nie unieważnia to wcześniejszego przesunięcia perspektywy. Pokazuje raczej jego granicę. Nawet kiedy odkrywamy świat, który istniał bez nas i nie potrzebował naszego pojawienia się, próbujemy zrozumieć go za pomocą własnych doświadczeń.
Dyer potrafi zobaczyć w Starszych Istotach dawnych gospodarzy Ziemi. Nie potrafi jednak całkowicie przestać patrzeć na nich jak człowiek.
To właśnie stąd patrzymy.
Na początku wyprawy Antarktyda jest dla Dyera przestrzenią do zbadania. Można wiercić, mierzyć, pobierać próbki i nanosić kolejne informacje na mapę.
Po przejściu przez miasto ta sama przestrzeń wygląda inaczej. Skały i ruiny okazują się pozostałościami po świecie, który przez ogromny czas istniał bez ludzi. Co więcej, nawet jego dawni mieszkańcy nie potrafią już w pełni go rozpoznać.
Podobnie patrzymy na skamieniałości organizmów sprzed ponad pół miliarda lat. Znamy to, co wydarzyło się później. Wiemy, jakie formy życia pojawiły się po nich, które linie przetrwały i jak ostatecznie powstał świat, w którym sami żyjemy.
Trudniej wyobrazić sobie tamten świat bez wiedzy o jego dalszym ciągu.
Dickinsonia nie wiedziała, że pojawi się człowiek. Starsze Istoty nie budowały swoich miast jako ruin dla przyszłej ekspedycji. Skały w Siccar Point nie układały się po to, żeby pewnego dnia opowiedzieć geologom historię Ziemi.
To my przychodzimy później i odczytujemy pozostawione ślady.
Znajdujemy się na końcu historii, którą obecnie potrafimy opowiedzieć. Nie oznacza to, że historia prowadziła do nas.
Oznacza tylko, że to właśnie stąd na nią patrzymy.
Źródła i dalsza lektura
H.P. Lovecraft — „At the Mountains of Madness” — Project Gutenberg
Pełny angielski tekst W górach szaleństwa. Źródło do scen w antarktycznym mieście, historii zapisanej na płaskorzeźbach oraz kluczowego momentu, w którym Starsze Istoty same próbują odtworzyć późniejsze dzieje własnego świata.
https://www.gutenberg.org/files/70652/70652-h/70652-h.htm
Frances S. Dunn, Alexander G. Liu — „Viewing the Ediacaran biota as a failed experiment is unhelpful” — Nature Ecology & Evolution
Paleontolodzy analizują utrwalony sposób przedstawiania organizmów ediakarskich jako „nieudanego eksperymentu” ewolucji. Tekst pokazuje, dlaczego patrzenie na dawne formy życia wyłącznie z perspektywy tego, co przetrwało do późniejszych epok, może prowadzić do błędnych uproszczeń.
https://www.nature.com/articles/s41559-019-0815-4
Smithsonian National Museum of Natural History — „Early Life on Earth: Animal Origins”
Wprowadzenie do świata organizmów ediakarskich i początków zwierząt. Przydatne tło dla Dickinsonii, Charnii oraz problemów z przyporządkowaniem części ediakarskich organizmów do grup znanych ze współczesnego świata.
The Geological Society of London — „Siccar Point”
Opis jednego z najważniejszych stanowisk w historii geologii. Odsłonięte warstwy skalne pomogły Jamesowi Huttonowi dostrzec skalę procesów geologicznych i stały się jednym z klasycznych przykładów prowadzących do myślenia o „głębokim czasie”.
U.S. Geological Survey — „Geologic Time: Age of the Earth”
Przystępne wyjaśnienie, skąd pochodzi współczesne oszacowanie wieku Ziemi na około 4,54 miliarda lat oraz w jaki sposób geolodzy rekonstruują historię planety znacznie starszą od najstarszych zachowanych skał.
https://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html