Czarka Kihara lub Hasami, Japonia, okres Edo, 1700–1850. Porcelana z naprawami złotą laką. Freer Gallery of Art, Smithsonian Institution. CC0 / Public Domain.
Wpisz dziś „kintsugi” do wyszukiwarki, a szybko przestaniesz czytać o ceramice. Pojawią się ludzkie blizny, trauma, odporność psychiczna, uzdrawianie i nauka akceptowania własnej niedoskonałości. Historia zwykle brzmi podobnie: Japończycy od stuleci naprawiają rozbite naczynia złotem, ponieważ nie chcą ukrywać pęknięć. Uszkodzenie staje się częścią historii przedmiotu, a naprawa może uczynić go jeszcze piękniejszym. Tak samo człowiek nie powinien wstydzić się swoich ran.
To piękna opowieść. Tylko czy rzeczywiście tak stara jak kintsugi?
Czarka ze szarańczą.
W Tokyo National Museum znajduje się XIII-wieczna chińska czarka z celadonu. Przez jej powierzchnię biegną metalowe klamry. Nie próbowano ich ukryć. Są tak charakterystyczne, że od jednej z nich naczynie otrzymało nazwę Bakōhan — „wielka szarańcza”.
Historia zapisana w 1727 roku przez konfucjańskiego uczonego Itō Tōgaia mówi, że czarka należała kiedyś do shōguna Ashikagi Yoshimasy. Gdy pojawiło się pęknięcie, naczynie miało zostać wysłane do Chin w poszukiwaniu równie dobrego egzemplarza. Takiego jednak nie znaleziono. Czarka wróciła więc do Japonii z pęknięciem spiętym metalową klamrą.
Według zachowanego przekazu naprawa nie obniżyła wartości czarki. Przeciwnie: przypominająca szarańczę klamra sprawiła, że zaczęto cenić ją jeszcze bardziej. Tokyo National Museum zaznacza, że wcześniejszej części historii przedmiotu nie da się potwierdzić, natomiast tradycję wiążącą go z Yoshimasą uważa za bardziej wiarygodną.
Nie jest to jeszcze kintsugi. Nie ma złota. Nie ma też opowieści o leczeniu ludzkich ran. Jest natomiast widoczna naprawa, która nie odbiera przedmiotowi wartości. Staje się częścią tego, czym przedmiot jest.
Złoto niczego nie skleja.
Najbardziej charakterystyczny element kintsugi wcale nie wykonuje naprawy. Złoto nie trzyma rozbitej czarki razem.
Robi to urushi — naturalna laka od dawna używana w Japonii do naprawiania przedmiotów. Po połączeniu z odpowiednimi materiałami może działać jak klej, wypełniać szczeliny i rekonstruować brakujące fragmenty. Dopiero ustabilizowaną powierzchnię można pokryć laką i złotym proszkiem.
Złoto jest więc tym, co widzimy. Naprawę wykonuje coś znajdującego się pod nim.
National Museum of Asian Art podaje, że złocone naprawy ceramiczne stały się modne w Japonii w XVI wieku. Dokładnego momentu narodzin kintsugi nie znamy. Wiadomo natomiast, że praktyka rozwijała się w świecie chanoyu, japońskiej kultury herbaty, gdzie niektóre naczynia miały wartość daleko wykraczającą poza zwykłą funkcję użytkową.
Takich przedmiotów po pęknięciu nie trzeba było wyrzucać. Można było je naprawić. A z czasem naprawa mogła stać się czymś więcej niż koniecznością.
Kiedy pęknięcie staje się dekoracją.
W kolekcjach muzealnych zachowały się czarki, na których złote linie nie próbują udawać, że nic się nie wydarzyło. Przeciwnie — prowadzą wzrok dokładnie tam, gdzie przedmiot został rozbity.
Smithsonian zauważa, że takie naprawy mogły nie tylko przywracać naczynie do użytku, lecz także zmieniać jego wygląd. W niektórych przypadkach miały wręcz poprawiać wygląd przeciętnych czarek. Czasem ingerencja szła jeszcze dalej. Brakujący fragment można było odtworzyć laką, a następnie ozdobić złotym motywem.
Kurator National Museum of Asian Art Frank Feltens zwraca uwagę na czarkę, której ubytek zastąpiono dekoracją przypominającą kwiaty wiśni. Sama czarka pochodzi z XVI wieku. Feltens uważa jednak, że efektowna naprawa mogła powstać znacznie później, nawet w XIX wieku.
Ten szczegół zmienia sposób patrzenia na przedmiot. Zdjęcie podpisane „XVI-wieczna czarka naprawiona kintsugi” łatwo przeczytać tak, jakby również złota naprawa miała pięćset lat. Tymczasem naczynie i jego naprawa mogą należeć do dwóch różnych momentów historii.
Kintsugi nie jest więc jedną zamrożoną tradycją. Także sposób naprawiania zmieniał się w czasie.
A gdzie wabi-sabi?
Dzisiaj kintsugi niemal automatycznie łączy się z wabi-sabi — japońską wrażliwością na przemijanie, nieregularność, starzenie i niedoskonałość rzeczy. To połączenie nie jest absurdalne. Kintsugi rozwijało się w kulturze herbaty, a widoczna naprawa rzeczywiście może współgrać z estetyką, która nie wymaga od przedmiotu nieskazitelności.
Problem zaczyna się krok później. Z faktu, że dwie tradycje można sensownie ze sobą zestawić, nie wynika jeszcze, że kintsugi zostało stworzone jako materialna ilustracja jednej, jasno sformułowanej filozofii wabi-sabi.
W źródłach historycznych i muzealnych obraz jest znacznie mniej uporządkowany. Są kolekcjonerzy, cenne naczynia i kultura herbaty. Jest potrzeba zachowania rzeczy, których nie można łatwo zastąpić. Jest technika naprawy. Jest wreszcie możliwość zamienienia śladu uszkodzenia w element estetyczny.
Jest również coś znacznie mniej romantycznego: wartość przedmiotu.
National Museum of Asian Art opisuje kintsugi jako świadectwo troski kolekcjonerów o cenne, choć uszkodzone obiekty. Dodaje jednak, że niektóre przykłady mogą również świadczyć o przedsiębiorczości handlarzy sztuką.
Naprawiona czarka mogła być piękna. Mogła też po prostu pozostać cenna. To nie odbiera kintsugi znaczenia. Przywraca mu tylko świat, z którego wyrosło.
Kiedy czarka stała się człowiekiem?
Tu ślad staje się mniej wyraźny. Nie mamy jednego dokumentu, w którym można zaznaczyć palcem moment: oto ktoś właśnie zamienił kintsugi w metaforę ludzkiego życia. Możemy natomiast zobaczyć, jak daleko ta metafora zaszła.
W 2018 roku Hideki Scherb wykorzystał kintsugi w rozprawie doktorskiej dotyczącej pracy z osobami, które doświadczyły tortur i innych traum wywołanych przez człowieka. Kintsugi zostało tam świadomie zastosowane jako metafora pozwalająca mówić o traumie, naprawie i procesie zdrowienia.
Rok później ukazała się książka Céline Santini Kintsugi: Finding Strength in Imperfection. W opisie wydawcy nie chodzi już właściwie o ceramikę. Czytamy o leczeniu ran, przechodzeniu przez stratę i przekształcaniu trudnych doświadczeń w źródło siły. Kintsugi staje się narzędziem do opowiadania o człowieku.
W 2021 roku Bonnie Kemske w Kintsugi: The Poetic Mend opisuje już znacznie szerszy świat znaczeń narosłych wokół praktyki: psychologię, terapię, dobrostan, duchowość i emocjonalne uzdrawianie. Kilka lat później Oxford University Press może pisać o kintsugi jako popularnej metaforze resilient repair — naprawy, która nie usuwa śladu katastrofy, lecz buduje dalsze życie razem z jej konsekwencjami.
W pewnym momencie rozbita czarka przestała więc opowiadać wyłącznie własną historię. Zaczęła opowiadać naszą.
Ale Zachód nie wymyślił sobie wszystkiego.
Tutaj bardzo łatwo byłoby zastąpić jeden wygodny mit drugim. Można powiedzieć: Japończycy po prostu naprawiali ceramikę, a Zachód wziął egzotyczną technikę i zrobił z niej poradnik psychologiczny.
Tyle że rzeczywistość nie jest aż tak schludna.
Po trzęsieniu ziemi i tsunami, które 11 marca 2011 roku uderzyły w Japonię, rzemieślnik i popularyzator kintsugi Shōgo Nakamura prowadził warsztaty, podczas których naprawiano ceramikę z terenów dotkniętych katastrofą. Niektóre przedmioty były pamiątkami po zmarłych. Inne wiązały się z ważnymi rodzinnymi wspomnieniami.
Japońska publikacja rządowa przytacza list jednego z uczestników warsztatów. Naprawa przedmiotu została przez niego odczuta również jako forma osobistego uzdrowienia.
W tym przypadku metafora nie została doklejona do Japonii przez autora zachodniego poradnika. Wyrosła z konkretnego doświadczenia straty i z konkretnej rzeczy trzymanej w rękach.
To komplikuje całą historię. I dobrze.
Być może nigdy nie było jednej filozofii kintsugi.
Pytanie „jaka jest prawdziwa filozofia kintsugi?” może być źle postawione. Zakłada bowiem, że gdzieś w przeszłości istnieje czysta wersja tej historii, którą wystarczy odnaleźć.
Tymczasem w źródłach, które udało się prześledzić, widać raczej kolejne warstwy. Najpierw jest materialna praktyka naprawiania rzeczy. Z czasem widoczna naprawa może stać się częścią wyglądu przedmiotu, a wokół niej rozwijają się interpretacje estetyczne.
Znacznie później pęknięcie staje się blizną. Naprawa — uzdrawianiem. Złota linia — odpornością. Kintsugi zaczyna funkcjonować jako obraz człowieka, który po katastrofie nie wraca do poprzedniego stanu, lecz żyje dalej ze śladem tego, co się wydarzyło.
Nie oznacza to, że współczesna metafora jest fałszywa. Człowiek naprawdę może zobaczyć siebie w naprawionym naczyniu. Dla kogoś, kto stracił bliską osobę, naprawienie pozostawionej przez nią czarki może mieć znaczenie, którego nie da się sprowadzić do historii rzemiosła.
Problem zaczyna się dopiero wtedy, gdy późniejsze znaczenie przedstawiamy jako niezmienną mądrość istniejącą od początku. Wtedy historia zostaje wygładzona.
Paradoksalnie robimy z kintsugi dokładnie to, czego kintsugi podobno uczy nas nie robić: ukrywamy miejsca, w których jego własna historia pękała, zmieniała się i była składana na nowo.
Źródła i dalsza lektura
Tokyo National Museum / e-Museum — „Celadon porcelain bowl, named Bakōhan”
Dokumentacja XIII-wiecznej czarki oraz zapisanej w 1727 roku historii naprawy metalowymi klamrami i związku z Ashikagą Yoshimasą.
https://emuseum.nich.go.jp/detail?content_base_id=100886&content_part_id=000&content_pict_id=0&langId=en
National Museum of Asian Art — „Gold”
Historia wykorzystania złota oraz opis rozwoju złoconych napraw ceramicznych w Japonii w XVI wieku; szczególnie ważne rozróżnienie między laką wykonującą naprawę a złotem stanowiącym jej powierzchnię.
https://asia.si.edu/explore-art-culture/art-stories/materials-techniques/gold/
Smithsonian Institution — „The Beauty of Broken Objects”
Omówienie kintsugi, niepewnego pochodzenia techniki i jej rozpowszechnienia wraz z kulturą herbaty pod koniec XVI wieku.
https://www.si.edu/collections/snapshot/beauty-broken-objects
National Museum of Asian Art — „Voices of Zen: Tea Bowl”
Rozmowa z kuratorem Frankiem Feltensem pokazująca m.in., że efektowna naprawa XVI-wiecznej czarki może w rzeczywistości pochodzić dopiero z XIX wieku.
https://asia.si.edu/interactives/mind-over-matter/tea-bowl/index.html
National Museum of Asian Art — „Japanese Art from the Collection”
Szczegółowy opis techniki oraz znaczenia laki; muzeum zwraca również uwagę na rolę kolekcjonerów i rynku sztuki w historii naprawianych przedmiotów.
https://asia.si.edu/accessibility/japanese-art-from-the-collection-accessible-label-text/
Highlighting Japan — „Kintsugi: The Healing Power of Pottery Repair”
Japońskie źródło dotyczące m.in. napraw przedmiotów po trzęsieniu ziemi i tsunami z 2011 roku oraz psychologicznego znaczenia, jakie naprawa otrzymywała dla uczestników warsztatów.
https://www.gov-online.go.jp/eng/publicity/book/hlj/html/202008/202008_07_en.html
Hideki Scherb — „The Kintsugi Metaphor…” (2018)
Rozprawa wykorzystująca kintsugi jako metaforę w konceptualizacji leczenia traumy po torturach i przemocy.
https://www.researchgate.net/publication/327350842_Second_handout_I_created_for_my_dissertation-_using_the_Kintsugi_Japanese_gold-joinery_metaphor_to_conceptualize_healing_and_repair_after_experiencing_human_induced_traumas_such_as_torture_Understandi
Céline Santini — „Kintsugi: Finding Strength in Imperfection” (2019)
Przykład współczesnego przekształcenia kintsugi w język samorozwoju, leczenia ran i odporności.
https://www.simonandschuster.com/books/Kintsugi/Celine-Santini/9781449497309
Bonnie Kemske — „Kintsugi: The Poetic Mend” (2021)
Obszerne opracowanie historii i techniki kintsugi, obejmujące również późniejsze metaforyczne zastosowania w psychologii, terapii, duchowości i emocjonalnym uzdrawianiu.
https://www.bloomsbury.com/uk/kintsugi-9781912217991/
Oxford University Press — „Two Standards of Repair: Restoration and Resilience”
Akademicki przykład funkcjonowania kintsugi jako współczesnej metafory odporności i „resilient repair”, wraz z odniesieniem do jej popularności w literaturze self-help.
https://academic.oup.com/book/46533/chapter/407916863