W 1447 roku Ikkyū Sōjun miał ponad pięćdziesiąt lat i reputację człowieka, który niechętnie mieścił się w roli wyznaczanej mu przez pozycję mnicha zen. Na jednym z najstarszych zachowanych portretów siedzi w mnisiej szacie, z twarzą zwróconą lekko w bok. Obok stoi przedmiot, którego trudno nie zauważyć: długi miecz w czerwonej pochwie. Ikkyū sam opatrzył portret inskrypcją. Tyle że w pochwie nie znajdowała się prawdziwa broń.
Z Ikkyū związana jest opowieść, według której wcześniej chodził z atrapą miecza po ulicach Sakai. Z daleka wyglądał jak człowiek noszący prawdziwą broń, symbol pozycji i siły. Dopiero jej wyjęcie ujawniało żart. Szczegółów tej historii nie można potwierdzić z równą pewnością, bo życie Ikkyū szybko obrosło legendami. Sam motyw nie jest jednak późnym wymysłem. Bambusowy miecz pojawia się na portrecie z XV wieku, na którym Ikkyū umieścił własną inskrypcję.
Łatwo potraktować go jako kolejną prowokację ekscentryka. Ikkyū pozostawił po sobie wystarczająco dużo niezwykłych zachowań i tekstów, by przez następne stulecia można było budować z nich obraz niepokornego mnicha. Ale miecz wskazuje na coś ciekawszego niż samo łamanie konwencji. Pochwa działała bez zarzutu. Człowiek, który ją widział, nie musiał znać zawartości, żeby rozpoznać broń. Wystarczały właściwy kształt, sposób noszenia i znaczenie przypisane przedmiotowi.
W świecie Ikkyū podobnie działały inne rzeczy. Szata pozwalała rozpoznać mnicha, urząd wskazywał mistrza, klasztor był miejscem praktyki, a dokument mógł poświadczać duchowe osiągnięcie. Każdy z tych elementów miał swoje uzasadnienie. Można jednak nauczyć się rozpoznawać je tak dobrze, że coraz rzadziej trzeba sprawdzać, co właściwie potwierdzają.
Ikkyū znał ten świat od wewnątrz. Trafił do klasztoru jako dziecko i kształcił się w tradycji Rinzai Zen. Przeszedł wymagające szkolenie, praktykował medytację i pozostawał związany z linią Daitoku-ji. Nie był więc obserwatorem wyśmiewającym religijne rytuały z bezpiecznej odległości. Jego krytyka wyrastała z tradycji, której sam był częścią.
Z jego biografią związana jest historia inka — formalnego potwierdzenia przez mistrza osiągnięcia ucznia i jego miejsca w linii przekazu. Po doświadczeniu przebudzenia około 1420 roku nauczyciel Ikkyū, Kasō, miał zaoferować mu takie poświadczenie. Ikkyū miał je odrzucić, a według niektórych późniejszych przekazów również zniszczyć. Wersje różnią się między sobą, dlatego nie da się zrekonstruować jednej pewnej sceny. Ważniejsza od niej jest dobrze widoczna w jego życiu i twórczości nieufność wobec utożsamiania religijnego autorytetu z tytułem, pozycją czy oficjalnym potwierdzeniem.
Nie oznaczało to odrzucenia praktyki. W tekstach przypisywanych Ikkyū nie znajdujemy człowieka mówiącego, że skoro instytucje bywają obłudne, medytacja i dyscyplina są bezwartościowe. Przeciwnie: potrafił nalegać na zazen, a jego poezja zdradza głębokie zanurzenie w języku, tekstach i historii zen. Atakował świat, którego reguły znał wystarczająco dobrze, by dostrzegać różnicę między opanowaniem jego języka a tym, do czego ten język miał prowadzić.
To komplikuje wygodny obraz Ikkyū jako buntownika odrzucającego wszystko, co oficjalne. Gdyby chodziło wyłącznie o uwolnienie się od klasztorów, tytułów i rytuałów, jego historia mogłaby zakończyć się prostym gestem odejścia. Przez znaczną część życia rzeczywiście pozostawał na obrzeżach religijnego establishmentu. Nie przestał jednak być człowiekiem zen. A pod koniec życia zrobił coś, co jeszcze trudniej pogodzić z legendą buntownika.
W 1467 roku rozpoczęła się wojna Ōnin. Konflikt zniszczył znaczną część Kioto i poważnie uszkodził Daitoku-ji. Mnisi zostali rozproszeni, a duża część kompleksu klasztornego legła w ruinach. Siedem lat później Ikkyū miał około osiemdziesięciu lat.
W 1474 roku został opatem Daitoku-ji.
Człowiek znany z ataków na religijny establishment nie wykorzystał starości, by ostatecznie się od niego odciąć. Przyjął urząd i wykorzystał swój autorytet oraz kontakty, między innymi z ludźmi z Sakai, by zdobyć wsparcie potrzebne do odbudowy klasztoru. Jego teksty z tego okresu sugerują mieszane uczucia wobec funkcji, którą przyszło mu pełnić. A jednak jej nie odrzucił.
W tym miejscu bambusowy miecz przestaje dawać łatwą odpowiedź. Jeśli pochwa oznaczała jedynie pustą konwencję, należało ją wyrzucić. Jeśli klasztor był tylko instytucjonalną skorupą zen, można było pozostawić go w ruinie. Ikkyū zrobił coś przeciwnego: człowiek podważający religijne oznaki statusu pomagał odbudować jedną z najważniejszych instytucji własnej tradycji.
Być może więc samo pytanie „forma czy treść?” jest źle postawione. Praktyka, która ma przetrwać jednego nauczyciela, potrzebuje miejsca. Wiedza przekazywana przez pokolenia potrzebuje języka i tradycji. Wspólnota potrzebuje reguł, a następca jakiegoś sposobu rozpoznania. Nawet zazen ma określoną postać, której można się nauczyć i którą można powtarzać. Bez takich struktur to, co miały zachować, może zniknąć razem z ludźmi, którzy tego doświadczyli.
Ale właśnie ta zdolność do przechowywania czegoś pozwala strukturze trwać również wtedy, gdy jej pierwotna zawartość słabnie. Klasztor nadal może wyglądać jak klasztor. Dokument zachowuje podpis i pieczęć. Szata pozostaje szatą mnicha. Z zewnątrz wszystko może funkcjonować prawidłowo.
Tak samo jak czerwona pochwa Ikkyū.
Nie jest to problem należący wyłącznie do zen. Kiedy chcemy zachować coś, czego nie da się łatwo zobaczyć ani przekazać bezpośrednio — wiedzę, umiejętność, zaufanie, jakość, tradycję — nadajemy temu rozpoznawalną postać. Tworzymy nazwę, procedurę, instytucję, egzamin albo rytuał. Dzięki temu coś może zostać przekazane komuś, kto nie uczestniczył w pierwotnym doświadczeniu.
Nie istnieje jednak prosty moment, w którym można powiedzieć: od teraz została już tylko skorupa. Ludzie mogą wykonywać właściwe czynności, instytucja może nadal spełniać część swoich funkcji, a reguły mogą być przestrzegane z największą starannością. Problem nie musi zaczynać się od oszustwa czy hipokryzji. Czasem pojawia się właśnie wtedy, kiedy coraz lepiej chronimy to, co potrafimy rozpoznać, a coraz rzadziej pytamy, dlaczego uznaliśmy to kiedyś za warte ochrony.
Ikkyū nie zostawił prostego sposobu rozwiązania tej sprzeczności. Sam był zbyt mocno związany ze światem, który krytykował, żeby zrobić z niego patrona czystej autentyczności. Praktykował zen, posługiwał się jego językiem, należał do jego tradycji, a pod koniec życia przyjął urząd w jednym z jej najważniejszych klasztorów.
W 1481 roku Ikkyū zmarł. Odbudowa Daitoku-ji trwała, a klasztor przetrwał jego śmierć. Przetrwał również portret z 1447 roku. Ikkyū siedzi na nim w mnisiej szacie, a obok stoi długa czerwona pochwa. To właśnie dzięki niej znajdujący się wewnątrz bambusowy miecz może zostać wzięty za prawdziwą broń.
Bez pochwy trudno byłoby go pomylić.
Bez niej trudno byłoby również nosić miecz.
Źródła i dalsza lektura
Nara National Museum — „Portrait of the Priest Ikkyū Sōjun”
Opis portretu Ikkyū z 1447 roku, opatrzonego jego własną inskrypcją. Muzeum omawia również charakterystyczną czerwoną pochwę i znajdujący się w niej bambusowy miecz, motyw stanowiący punkt wyjścia artykułu.
https://www.narahaku.go.jp/english/collection/505-0.html
Sonja Arntzen — „Ikkyū and the Crazy Cloud Anthology: A Zen Poet of Medieval Japan”
Opracowanie życia i twórczości Ikkyū wraz z przekładami jego poezji. Pozwala oddzielić historyczną postać od późniejszego obrazu ekscentrycznego i zbuntowanego mnicha.
https://books.google.com/books?id=uk3wzgEACAAJ
„Spiritual Exercises in the Rinzai Zen Tradition: Imminence and Disruption in Ikkyū Sōjun and Hakuin Ekaku” — Religions
Współczesne opracowanie akademickie dotyczące praktyki Rinzai Zen u Ikkyū. Omawia między innymi jego doświadczenie przebudzenia oraz przekaz dotyczący odrzucenia certyfikatu inka.
https://www.mdpi.com/2077-1444/15/2/226
James H. Sanford — „Mandalas of the Heart: Two Prose Works by Ikkyū Sōjun”
Klasyczne opracowanie Ikkyū, jego twórczości i historycznego kontekstu. Szczególnie istotne dla późnego okresu jego życia, relacji z Daitoku-ji oraz odbudowy klasztoru po zniszczeniach wojny Ōnin.
https://religion-in-japan.univie.ac.at/k/img_auth.php/1/13/Sanford_1980.pdf