Iwan Iljicz stoi na drabinie i tłumaczy tapicerowi, jak powinny wisieć zasłony. Właśnie dostał nową posadę. Będzie zarabiał więcej, przeprowadził się z rodziną do nowego mieszkania i urządza je z niezwykłą starannością. Dobiera tapety, meble, antyki i tkaniny. Podczas rozpraw sądowych zdarza mu się myśleć o karniszach. Teraz chce tylko pokazać robotnikowi, jak prawidłowo ułożyć draperię. Traci równowagę i uderza bokiem o ramę okna.
Początkowo nic szczególnego się nie dzieje. Iwan nawet żartuje z upadku. Jest sprawny, zadowolony i przekonany, że dzięki swojej zręczności uniknął poważniejszego urazu. Później pojawi się ból w boku. Potem przyjdą lekarze, niepewne i zmieniające się diagnozy, coraz większe cierpienie i wreszcie świadomość, której nie da się już odsunąć: Iwan Iljicz umiera.
To niemal zbyt doskonała scena. Człowiek znajduje się właśnie w jednym z najlepszych momentów swojej kariery, a pierwsze pęknięcie pojawia się wtedy, gdy poprawia ostatnie szczegóły świata, który wreszcie wygląda tak, jak powinien. Tyle że zasłony nie są tutaj przypadkowym szczegółem. Całe życie Iwana zostało zbudowane według podobnej zasady.
Człowiek, któremu dobrze szło
Tołstoj nie przedstawia Iwana jako potwora ani człowieka, który świadomie zmarnował sobie życie. Przeciwnie. Jego biografia jest tak zwyczajna, że właśnie dlatego trudno się od niej odsunąć. Kończy szkołę prawniczą, rozpoczyna karierę urzędniczą, awansuje, zarabia coraz więcej. Potrafi zachować się odpowiednio do sytuacji i obracać się w odpowiednim towarzystwie. Wie, jak powinien wyglądać człowiek zajmujący jego pozycję.
Kiedy rozważa małżeństwo z Praskowią Fiodorowną, osobista przyjemność z tej relacji spotyka się z czymś równie istotnym: związek jest właściwy także z punktu widzenia jego środowiska. Iwan nie musi więc wybierać między tym, czego chce, a tym, czego oczekuje od niego otoczenie. Jedno potwierdza drugie.
Ten mechanizm pojawia się już wcześniej. Jako młody człowiek Iwan robi czasem rzeczy, które początkowo wywołują w nim dyskomfort. Z czasem zauważa jednak, że ludzie stojący wysoko w hierarchii społecznej zachowują się podobnie i nie uważają tego za coś nagannego. Własny sygnał ostrzegawczy zaczyna więc tracić znaczenie. Skoro ludzie, których uznaje za właściwy punkt odniesienia, nie widzą problemu, być może problemu nie ma.
Nie potrzeba do tego żadnego przymusu. Nikt nie wręcza Iwanowi instrukcji, według której ma przeżyć życie. Z czasem sam bardzo dobrze rozpoznaje, co jest stosowne, przyzwoite i właściwe dla człowieka jego pozycji. I co ważniejsze — ten sposób orientowania się w świecie przez długi czas naprawdę działa.
Kariera się rozwija. Dochody rosną. Po okresie frustracji Iwan dostaje stanowisko z pensją pięciu tysięcy rubli i przeprowadza się do nowego miasta. Urządza mieszkanie z ogromnym zaangażowaniem. Tołstoj opisuje je z charakterystyczną ironią: Iwanowi wydaje się wyjątkowe, ale w gruncie rzeczy przypomina mieszkania innych ludzi jego klasy. Są tam antyki, tkaniny, porcelana i wszystkie przedmioty, dzięki którym wnętrze może wyglądać tak, jak powinno wyglądać wnętrze człowieka o określonej pozycji.
Nie oznacza to jednak, że Iwan wszystko udaje. Urządzanie mieszkania naprawdę sprawia mu przyjemność. Awans naprawdę go cieszy. Praca daje mu satysfakcję. Lubi grę w karty i towarzystwo ludzi, których sam wybiera. Gdyby przez całe życie cierpiał pod ciężarem cudzych oczekiwań, historia byłaby znacznie prostsza. Wystarczyłoby powiedzieć: powinien był żyć po swojemu.
Ale Iwan w dużej mierze żyje po swojemu.
Ciekawsze pytanie brzmi: skąd właściwie wie, czego powinien chcieć?
Odpowiedź przez większość życia otrzymuje z otoczenia. Jeżeli awansuje, idzie w dobrą stronę. Jeżeli obraca się w odpowiednim towarzystwie, jego pozycja jest właściwa. Jeżeli dom wygląda jak dom człowieka jego statusu, osiągnął kolejny punkt. Każdy z tych wskaźników osobno jest całkiem rozsądny. Razem tworzą jednak układ, w którym niemal wszystko potwierdza, że życie przebiega prawidłowo.
Kiedy miara przestaje działać
Najwyraźniej widać to w pracy Iwana. Jako sędzia nauczył się oddzielać oficjalną stronę relacji od wszystkiego, co osobiste. Człowiek stojący przed nim staje się przede wszystkim sprawą należącą do określonej kategorii i podlegającą określonym procedurom. Prywatne sympatie, emocje i okoliczności nie powinny zakłócać urzędowego porządku.
Można przeczytać ten fragment jako prostą krytykę biurokracji, ale wtedy tracimy coś ciekawszego. Umiejętność oddzielenia prywatnych uczuć od sprawy może być przecież zaletą sędziego. Nie chcielibyśmy, żeby wyrok zależał od tego, czy urzędnik kogoś polubił. Iwan wykształcił więc sposób patrzenia, który w określonym środowisku jest użyteczny. Potrafi redukować chaos ludzkiego doświadczenia do elementów, które można formalnie rozpatrzyć.
Dopiero choroba pokaże mu, jak wygląda świat widziany z drugiej strony takiego spojrzenia.
Lekarz bada Iwana profesjonalnie. Rozważa możliwe przyczyny, porównuje symptomy, zastanawia się nad diagnozą. Dla niego istnieje problem medyczny, który trzeba właściwie sklasyfikować. Iwan chce jednak odpowiedzi na coś znacznie prostszego i jednocześnie znacznie większego: czy jego stan jest poważny? Czy umrze?
To odwrócenie nie jest przypadkowe. Tołstoj konstruuje wizytę u lekarza w sposób przypominający wcześniejsze zachowanie Iwana w sądzie. Po raz pierwszy Iwan doświadcza z drugiej strony sposobu patrzenia, który sam przez lata uważał za profesjonalizm. Nie dlatego, że lekarz jest złym człowiekiem albo że sędzia Iwan wcześniej robił coś niedopuszczalnego. Problem jest subtelniejszy: sprawny sposób opisywania rzeczywistości może nie obejmować wszystkiego, co dla człowieka znajdującego się w tej rzeczywistości ma znaczenie.
Choroba zaczyna robić coś więcej niż niszczyć ciało Iwana. Stopniowo odbiera znaczenie instrumentom, za pomocą których przez lata oceniał własne życie. Stanowisko nadal istnieje, ale przestaje pomagać. Pensja nie odpowiada na żadne z nowych pytań. Mieszkanie nadal wygląda właściwie. Koledzy nadal wykonują swoje obowiązki. Rodzina próbuje zachować normalność. Wszystko jest na swoim miejscu, tylko Iwan nie potrafi już z tego miejsca skorzystać.
Wtedy pojawia się Gerasim, młody służący pomagający choremu przy coraz bardziej fizycznych i upokarzających czynnościach. Nie przedstawia Iwanowi filozofii i nie próbuje przekonać go, że wszystko będzie dobrze. Robi coś prostszego. Nie uczestniczy w najważniejszej fikcji otaczającej chorego.
Iwan umiera.
Gerasim o tym wie.
I nie zachowuje się tak, jakby należało ten fakt przykryć kolejną warstwą normalności. Pomaga, kiedy Iwan cierpi. Pozwala mu oprzeć nogi na swoich ramionach, gdy przynosi mu to ulgę. Przyjmuje śmierć jako coś, co rzeczywiście się wydarza, zamiast jako temat, którego właściwa forma towarzyska wymaga unikać.
To odróżnia go od większości otoczenia Iwana. Nie dlatego, że Gerasim zna sekret dobrego życia. Nie daje przecież Iwanowi nowego zestawu zasad. Jego reakcja jest bardziej bezpośrednia: człowiek cierpi, więc mu pomaga; człowiek umiera, więc nie udaje, że nie umiera.
A jeśli wszystko było nie tak?
Dopiero bardzo późno Iwan zaczyna oglądać własne życie z perspektywy, której wcześniej niemal nie dopuszczał. Wspomnienia układają się dziwnie. Im dalej cofa się ku dzieciństwu, tym więcej znajduje rzeczy, które wydają mu się naprawdę żywe. Im bliżej teraźniejszości, tym bardziej to, co kiedyś wyglądało jak wspinanie się w górę, zaczyna przypominać ruch w przeciwnym kierunku.
I wtedy pojawia się możliwość, której wcześniej właściwie nie było.
A jeśli nie żył tak, jak powinien?
Pierwszą reakcją jest odrzucenie tej myśli. Przecież robił wszystko tak, jak należało.
Właśnie tutaj Śmierć Iwana Iljicza staje się czymś więcej niż opowieścią o człowieku, który przed śmiercią żałuje swoich wyborów. Iwan ma dowody, że wybierał właściwie. Przez większość życia świat dostarczał mu informacji zwrotnej, która to potwierdzała. Problemem nie musiały więc być odpowiedzi. Problemem mogły być kryteria, według których sprawdzał, czy odpowiedzi są dobre.
Kuszące byłoby w tym miejscu przenieść Iwana do współczesności. Zamiast urzędniczej hierarchii dać mu korporację, zamiast salonu profil w mediach społecznościowych, zamiast awansu liczbę obserwujących. Nie jest to potrzebne. Co więcej, taka analogia pozwoliłaby nam zbyt łatwo poczuć się od niego mądrzejszymi.
Dzisiaj mamy przecież własny język właściwego życia: autentyczność, pasja, samorealizacja, work-life balance, życie na własnych zasadach. Tylko skąd wiemy, że właśnie te kryteria są właściwe? „Bądź sobą” również można przejąć od otoczenia. „Realizuj swoje marzenia” może stać się równie automatycznym poleceniem jak XIX-wieczne „zajmij właściwą pozycję”. Można bardzo skutecznie realizować życie na własnych zasadach, nigdy nie zastanawiając się, skąd te zasady się wzięły.
Nie oznacza to, że wszystkie sposoby życia są równie dobre ani że jedyną rozsądną odpowiedzią jest nieufność wobec każdej wartości. Oznacza jedynie, że zamiana jednego zestawu gotowych kryteriów na drugi nie rozwiązuje problemu Iwana.
Dotyczy to również samego Tołstoja.
Kiedy pracował nad Śmiercią Iwana Iljicza, miał już za sobą głęboki kryzys światopoglądowy opisany w Spowiedzi. Coraz mocniej odrzucał wartości własnej klasy i kierował się ku własnemu rozumieniu chrześcijaństwa, prostoty życia, pracy i moralności. Nie pisał więc historii Iwana z neutralnego miejsca. Sam miał coraz wyraźniejsze przekonanie o tym, co w ludzkim życiu jest ważne.
Jednocześnie obraz Tołstoja, który znalazł już odpowiedź i spokojnie przekazuje ją bohaterowi, również okazuje się zbyt prosty. Materiały dotyczące powstawania opowiadania pokazują, że w okresie pracy nad nim sam nadal zmagał się z lękiem przed śmiercią i pytaniami, których wcześniejszy religijny przełom nie usunął. Także końcowe doświadczenie Iwana nie musi mieć tylko jednej interpretacji. Filozof Gerald Lang zwraca uwagę, że popularne odczytanie finału jako prostego moralnego ocalenia bohatera można zakwestionować.
To ważne, ponieważ inaczej bardzo łatwo byłoby zakończyć tę historię prostą zamianą: społeczeństwo dało Iwanowi niewłaściwą miarę, a Tołstoj daje nam właściwą.
Ale jeśli historia Iwana nauczyła nas czegokolwiek o gotowych kryteriach, trudno byłoby wyrzucić jedne tylko po to, żeby bez sprawdzenia przyjąć następne.
Zasłony
Kilka miesięcy wcześniej Iwan Iljicz stał na drabinie i poprawiał zasłony. Wiedział, gdzie powinny wisieć. Wiedział, jak powinno wyglądać mieszkanie. Wiedział, jak powinien zachowywać się sędzia, mąż i człowiek zajmujący jego pozycję. Przez większość życia miał odpowiedzi.
Najbardziej niepokojące w jego historii nie jest więc to, że człowiek może wybrać niewłaściwe życie. Jest nim możliwość, że przez dziesięciolecia może posiadać cały zestaw przekonujących dowodów, że żyje właściwie.
Tołstoj doprowadza Iwana do pytania, czy być może całe jego życie nie było takie, jakie być powinno. Dla nas pozostaje jeszcze jedno:
Skąd właściwie wiedział, że jego odpowiedzi były właściwe?
Źródła i dalsza lektura
Lew Tołstoj, Śmierć Iwana Iljicza — University of Minnesota Open Textbook Library. Akademickie wydanie zawierające tekst, przekład, komentarze, materiały dotyczące genezy utworu i bibliografię.
https://open.lib.umn.edu/ivanilich/
Gary R. Jahn, „The Writing and Publication of the Novel” — historia powstawania Śmierci Iwana Iljicza, kolejne wersje utworu oraz kontekst biograficzny Tołstoja.
https://open.lib.umn.edu/ivanilich/chapter/the-writing-and-publication-of-the-novel/
„In Search of Gerasim Moments: The Death of Ivan Ilyich and the Experience of Dying” — Journal of General Internal Medicine. O lekarzu, Gerasimie i doświadczeniu człowieka umierającego widzianym z perspektywy współczesnej medycyny.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7566860/
„The Death of Ivan Ilyich and the concept of total pain” — analiza medyczno-humanistyczna choroby Iwana, jego cierpienia i relacji z lekarzami.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5922608/
Gerald Lang, „What Does Ivan Ilyich Need To Be Rescued From?” — Philosophy, Cambridge University Press. Krytyczne spojrzenie na popularną interpretację końcowego „ocalenia” Iwana i bardzo dobry kontrapunkt dla prostego moralnego odczytania utworu.
https://www.cambridge.org/core/journals/philosophy/article/what-does-ivan-ilyich-need-to-be-rescued-from/8563090812A454BAD43EBF08DE6AD758