Czy cyberpunk jest jeszcze futurystyczny?

Pamiętam czas, kiedy cyberpunk wydawał się odległą przyszłością. Megakorporacje kontrolujące świat, sztuczna inteligencja potężniejsza od człowieka, cybernetyczne implanty, ludzie podłączeni do sieci i miasta zalane neonem, deszczem oraz reklamami.

Neuromancer, Blade Runner czy Ghost in the Shell nie wyglądały jak opis teraźniejszości. Były ostrzeżeniem przed światem, który dopiero mógł nadejść.

Dzisiaj coraz częściej nie zastanawiam się już, czy ten świat nadejdzie. Zastanawiam się, czy przypadkiem już w nim nie żyjemy.

Przyszłość, która weszła do codzienności

Jeszcze kilka dekad temu sztuczna inteligencja należała do literatury science fiction. Była czymś obcym, potężnym i trudnym do przewidzenia.

Dziś pomaga pisać teksty, tworzy obrazy, generuje muzykę i wideo, analizuje dane, rozmawia z ludźmi i coraz częściej wpływa na decyzje, które podejmujemy. Nie przypomina jeszcze Wintermute’a ani autonomicznego bytu kontrolującego świat, ale pierwszy krok został już wykonany.

Najważniejsze pytanie nie brzmi już więc, czy sztuczna inteligencja stanie się częścią naszego życia. Ona już nią jest. Pytanie brzmi, jak wiele miejsca jesteśmy gotowi jej oddać.

Człowiek i maszyna

Cyberpunk od początku rozmywał granicę między człowiekiem a technologią. Bohaterowie mieli wszczepy, sztuczne kończyny, zmodyfikowane zmysły i bezpośredni dostęp do sieci.

Przez lata wyglądało to jak czysta fantazja. Dzisiaj rozwijane są interfejsy mózg–komputer, protezy sterowane myślą i systemy pozwalające odzyskiwać utracone funkcje ciała. Technologia coraz głębiej wchodzi w obszar, który do tej pory uważaliśmy za wyłącznie ludzki.

To nie musi być przerażające. W wielu przypadkach oznacza realną pomoc i odzyskanie niezależności. Cyberpunk nigdy jednak nie pytał wyłącznie o to, czy technologia działa. Pytał, co robi z człowiekiem.

Czy implant pozostaje tylko narzędziem? Gdzie kończy się wsparcie, a zaczyna zmiana tożsamości? Czy nadal jesteśmy sobą, kiedy coraz większa część naszego ciała i umysłu zależy od systemów, których nie kontrolujemy?

Te pytania nie brzmią już jak fantastyka.

Świat, który patrzy

W cyberpunku nadzór rzadko jest czymś wyjątkowym. Jest częścią codzienności. Kamery, bazy danych, rozpoznawanie twarzy, śledzenie ruchu i analiza zachowań tworzą świat, w którym człowiek staje się zbiorem informacji.

Dziś nie trzeba żyć w dystopii, żeby zostawiać po sobie cyfrowy ślad niemal przy każdym ruchu. Telefon wie, gdzie jesteśmy. Platformy wiedzą, co oglądamy. Sklepy wiedzą, co kupujemy. Algorytmy próbują przewidzieć, co zrobimy za chwilę.

Najbardziej niepokojące nie jest nawet to, że jesteśmy obserwowani. Bardziej niepokoi fakt, że przyzwyczailiśmy się do tego tak szybko.

Władza bez granic

Cyberpunk często przedstawiał świat, w którym korporacje mają większą władzę niż państwa. Kiedy Gibson pisał Neuromancera, mogło to brzmieć jak przesada.

Dzisiaj kilka firm decyduje o tym, jakie informacje zobaczymy, jakie treści zostaną nam polecone, z kim będziemy rozmawiać i co uznamy za ważne. Nie kontrolują całego świata, ale kontrolują znaczną część tego, co widzimy przez ekran.

To subtelniejsza forma władzy niż ta znana z klasycznych dystopii. Nie wymaga przemocy. Wystarczy wygoda, przyzwyczajenie i system rekomendacji, który coraz lepiej zna nasze słabości.

Najskuteczniejsza kontrola nie zawsze polega na odbieraniu wyboru. Czasem polega na przygotowaniu wyborów w taki sposób, żebyśmy nawet nie zauważyli, że ktoś wcześniej zawęził ich zakres.

Cyfrowe wersje nas samych

Cyberpunk wyobrażał sobie ludzi żyjących częściowo w sieci. Dzisiaj każdy z nas ma już cyfrową wersję siebie: profil, historię wyszukiwania, zdjęcia, wiadomości, preferencje i ślady decyzji.

To nie jest pełna kopia świadomości. Nie przenieśliśmy jeszcze umysłu do cyberprzestrzeni. Stworzyliśmy jednak coś, co zaczyna żyć obok nas.

Cyfrowa tożsamość może wpływać na to, jak jesteśmy postrzegani, jakie treści do nas trafiają i jakie możliwości zostaną nam pokazane. Coraz trudniej oddzielić człowieka od danych, które opisują go systemom.

Wraz z rozwojem deepfake’ów i generowanych przez AI obrazów pojawia się kolejne pytanie: która wersja rzeczywistości jest prawdziwa?

Czy cyberpunk przestał być przyszłością?

Nie całkiem. Nadal nie żyjemy w świecie znanym z Blade Runnera. Nie każdy ma implanty, sztuczna inteligencja nie przejęła pełnej kontroli, a megakorporacje nie zastąpiły całkowicie państw.

Fundamenty tej rzeczywistości już jednak istnieją. Technologia przenika codzienne życie, dane stały się walutą, algorytmy wpływają na uwagę, a granica między człowiekiem a maszyną staje się coraz mniej wyraźna.

Cyberpunk nie spełnił się dokładnie.

Spełnia się fragmentami.

Cyberpunk nigdy nie opowiadał tylko o technologii

Największym błędem jest sprowadzanie cyberpunku do neonów, deszczu i futurystycznych gadżetów. To tylko powierzchnia.

Prawdziwym tematem zawsze był człowiek próbujący zachować własną tożsamość w świecie potężniejszych od niego systemów. Technologia była językiem tej opowieści. Korporacje były symbolem władzy. Cyberprzestrzeń była nową przestrzenią kontroli i ucieczki.

Pytanie pozostawało jednak niezmienne:

Ile z siebie możemy oddać, zanim przestaniemy być naprawdę wolni?

Dzisiaj brzmi ono mocniej niż kiedykolwiek.

Co przychodzi po klasycznym cyberpunku?

Skoro część dawnych wizji stała się codziennością, sam gatunek musi się zmieniać.

Postcyberpunk mniej interesuje się całkowitym upadkiem świata, a bardziej tym, jak żyć wewnątrz systemu, którego nie da się już po prostu odrzucić. Solarpunk próbuje wyobrazić sobie przyszłość, w której technologia nie prowadzi wyłącznie do kontroli, lecz pomaga odbudować relację między człowiekiem, społeczeństwem i naturą. Biopunk przenosi ciężar z komputerów na biologię, genetykę i modyfikowanie życia.

To nie są dowody na śmierć cyberpunku. To dowody na to, że jego pytania przesuwają się razem z rzeczywistością.

Jedna myśl, która została ze mną

Być może największą pomyłką było przekonanie, że cyberpunk opowiada o przyszłości. Nigdy nie opowiadał wyłącznie o niej.

Opowiadał o człowieku, jego lęku przed utratą kontroli, pragnieniu niezależności i systemach, które miały nam służyć, a zaczęły kształtować nasze życie. Neony, implanty i sztuczna inteligencja były tylko dekoracją.

Prawdziwe pytanie zawsze brzmiało:

Czy potrafimy zachować wolność w świecie, który coraz skuteczniej próbuje podejmować decyzje za nas?

To pytanie nie zestarzało się ani trochę. Być może dlatego cyberpunk wcale nie przestał być futurystyczny.

To rzeczywistość zaczęła go doganiać.