Kiedy myślimy o przyszłości, zwykle pojawia się jeden z dwóch obrazów. Pierwszy tonie w neonach, deszczu i smogu. Nad ulicami krążą drony, ludzie wymieniają części ciała na implanty, a codzienne życie coraz bardziej zależy od decyzji potężnych korporacji. Drugi wygląda zupełnie inaczej: miasta pokrywa zieleń, dachy zamieniają się w ogrody, energia pochodzi ze słońca, a technologia pomaga ludziom żyć bliżej natury.
To właśnie cyberpunk i solarpunk. Porównanie cyberpunk vs solarpunk wygląda na pierwszy rzut oka jak zestawienie dwóch całkowitych przeciwieństw.
Jeden ostrzega przed dystopią, drugi próbuje wyobrazić sobie lepszy świat. Im dłużej jednak się im przyglądam, tym bardziej mam wrażenie, że oba nurty mówią o tym samym problemie.
Nie pytają przede wszystkim, jak będzie wyglądać technologia. Pytają, komu będzie służyć.
Cyberpunk nie ostrzega przed samą technologią
Cyberpunk często przedstawiany jest jako gatunek opowiadający o niebezpiecznych maszynach, sztucznej inteligencji i cybernetycznych implantach. To jednak tylko powierzchnia. Największym zagrożeniem w cyberpunkowych światach rzadko jest sama technologia. Problem zaczyna się wtedy, gdy kontrolę nad nią przejmują systemy silniejsze od jednostki.
W Blade Runnerze korporacja tworzy życie, a następnie decyduje, jak długo może ono istnieć. W Neuromancerze informacja i dostęp do sieci stają się źródłem władzy. W Ghost in the Shell ciało, pamięć i tożsamość można zmieniać, kopiować albo przejmować. Za każdym razem technologia daje ogromne możliwości, ale dostęp do nich nie jest równy.
Cyberpunk nie mówi więc, że postęp prowadzi nieuchronnie do katastrofy. Ostrzega raczej, że każda technologia funkcjonuje wewnątrz określonego systemu. Ktoś ją projektuje, ktoś posiada infrastrukturę i ktoś ustala zasady korzystania z niej.
Najważniejsze pytanie brzmi: co stanie się z człowiekiem, jeżeli technologia będzie rozwijała się szybciej niż jego możliwość decydowania o własnym życiu?
Świat wysokiej technologii i niskiej jakości życia
Cyberpunk często opiera się na prostym kontraście: technologia osiągnęła niezwykły poziom, ale życie większości ludzi wcale nie stało się lepsze. Nad slumsami wyrastają szklane wieżowce, sztuczne organy można wymieniać, a informacje przesyłane są natychmiast. Mimo to mieszkańcy nadal walczą o pieniądze, bezpieczeństwo i odrobinę niezależności.
Postęp nie usuwa nierówności. Zmienia jedynie ich formę. Najbogatsi mogą kupować lepsze ciała, dostęp do informacji i ochronę przed konsekwencjami własnych decyzji. Pozostali żyją wśród technologii, której używają, ale nad którą nie mają żadnej kontroli.
To jedna z najważniejszych prawd cyberpunku: nowoczesność nie oznacza automatycznie wolności. Człowiek może posiadać dostęp do najbardziej zaawansowanych urządzeń, a jednocześnie pozostawać całkowicie zależny od systemu, który je dostarcza.
Solarpunk próbuje wyobrazić sobie inną drogę
Solarpunk wyrasta z zupełnie innego punktu wyjścia. Zamiast pytać, jak źle może wyglądać przyszłość, próbuje zastanowić się, jak można ją zbudować lepiej. Nie odrzuca technologii ani rozwoju. Zakłada jednak, że postęp powinien służyć ludziom, społecznościom i środowisku, a nie wyłącznie wzrostowi zysków.
W solarpunkowych wizjach miasta nie są porzucone ani cofnięte technologicznie. Nadal istnieją zaawansowane systemy energetyczne, transport, automatyzacja i nowoczesna architektura. Różnica polega na tym, że technologia zostaje podporządkowana innym wartościom.
Zamiast wieżowców pokrytych reklamami pojawiają się budynki połączone z zielenią. Zamiast energii produkowanej kosztem środowiska rozwijane są lokalne i odnawialne źródła. Zamiast świata zarządzanego z jednego centrum pojawiają się mniejsze społeczności posiadające większy wpływ na własne otoczenie.
Solarpunk zakłada, że technologia może pomagać odzyskać sprawczość, a nie tylko zwiększać wygodę.
Czy solarpunk jest naiwny?
To najczęstszy zarzut wobec tego nurtu. Cyberpunk wydaje się wiarygodny, ponieważ pokazuje chciwość, nierówności i koncentrację władzy. Solarpunk może wyglądać jak zbyt optymistyczna wizja świata, w którym ludzie nagle zaczynają współpracować i podejmować odpowiedzialne decyzje.
Ten zarzut nie jest całkowicie bezpodstawny. Zielone budynki, energia słoneczna i lokalne ogrody same nie rozwiązują konfliktów społecznych. Technologia przyjazna środowisku nadal może należeć do korporacji, służyć kontroli albo pozostawać dostępna wyłącznie dla najbogatszych.
Solarpunk traci wartość, gdy zamienia się w reklamowy obraz przyszłości bez napięć, kosztów i trudnych decyzji. Świat nie staje się sprawiedliwy tylko dlatego, że pokryjemy go roślinami.
Ale być może rolą solarpunku nie jest przedstawianie gotowej utopii. Może chodzi raczej o pokazanie, że obecny kierunek nie jest jedynym możliwym. Dystopię łatwo sobie wyobrazić, ponieważ wiele jej elementów już znamy. Znacznie trudniej stworzyć przekonujący obraz przyszłości, o którą rzeczywiście warto walczyć.
Zieleń również może stać się narzędziem kontroli
Granica pomiędzy cyberpunkiem a solarpunkiem nie zawsze jest wyraźna. Ekologiczne miasto może korzystać z odnawialnej energii, inteligentnych systemów i zaawansowanej analizy danych, a jednocześnie stale obserwować swoich mieszkańców. Budynki mogą być samowystarczalne, lecz dostęp do nich nadal może zależeć od pieniędzy, statusu i cyfrowej reputacji.
Nawet technologia rozwijana w imię ochrony środowiska może zostać podporządkowana interesom największych firm. Systemy zarządzania energią, wodą i transportem mogą poprawiać jakość życia, ale mogą również stać się nową warstwą zależności.
To prowadzi do niewygodnego wniosku: przyszłość może wyglądać solarpunkowo, a funkcjonować według cyberpunkowych zasad. Zielone dachy nie gwarantują wolności. Energia słoneczna nie usuwa nierówności. Najważniejsze pozostaje pytanie o własność, dostęp i możliwość podejmowania decyzji.
Cyberpunk potrafi również zawierać nadzieję
Cyberpunk nie jest wyłącznie opowieścią o przegranej przyszłości. Jego bohaterami często są ludzie, którzy próbują odzyskać choć niewielką część kontroli nad własnym życiem. Hakerzy, outsiderzy, najemnicy i buntownicy nie zawsze są w stanie zmienić cały system, ale próbują stworzyć przestrzeń, w której mogą pozostać sobą.
W tym sensie cyberpunk i solarpunk nie muszą znajdować się po przeciwnych stronach. Cyberpunk pokazuje, przed czym należy się bronić. Solarpunk próbuje wyobrazić sobie, co można zbudować w zamian.
Jeden zaczyna od ostrzeżenia, drugi od możliwości. Oba potrzebują jednak człowieka, który nie oddaje bez walki własnej sprawczości.
Przyszłość prawdopodobnie będzie hybrydą
Najbardziej prawdopodobna przyszłość nie będzie czystym cyberpunkiem ani idealnym solarpunkiem. Będzie zawierała elementy obu nurtów. Obok odnawialnej energii pojawi się coraz większa inwigilacja. Zielone miasta będą korzystać ze sztucznej inteligencji, automatyzacji i ogromnych zbiorów danych. Technologie poprawiające jakość życia mogą jednocześnie wzmacniać zależność od firm, które je kontrolują.
Niektóre dzielnice mogą przypominać solarpunkowe ogrody, podczas gdy inne pozostaną zanieczyszczonymi strefami zamieszkanymi przez ludzi wykluczonych z dobrobytu. Bogatsi będą mogli kupić ekologiczne życie, ciszę i kontakt z naturą. Pozostali dostaną cyfrowe usługi pomagające przetrwać w świecie, którego nie projektowano z myślą o nich.
To nie estetyka zdecyduje więc, do którego nurtu zbliży się przyszłość. Zdecyduje sposób podziału władzy, zasobów i odpowiedzialności.
Nie chodzi o neony ani zielone dachy
Największa różnica pomiędzy cyberpunkiem a solarpunkiem nie dotyczy wyglądu miast. Neony, deszcz i implanty są tylko językiem cyberpunkowej wizji. Ogrody, panele słoneczne i jasna architektura pełnią podobną funkcję w solarpunku.
Prawdziwy konflikt dotyczy sprawczości.
Cyberpunk pokazuje świat, w którym człowiek korzysta z technologii, ale nie ustala jej zasad. Solarpunk próbuje wyobrazić sobie rzeczywistość, w której społeczności mają większy wpływ na systemy podtrzymujące ich życie.
Jeden pyta, co się stanie, gdy oddamy kontrolę. Drugi pyta, czy możemy ją odzyskać.
Cyberpunk vs solarpunk – która przyszłość jest bardziej prawdopodobna?
Łatwiej uwierzyć w cyberpunk. Koncentracja kapitału, rozwój nadzoru, rosnąca rola danych i uzależnienie od wielkich platform już dziś są widoczne. Nie trzeba wyobraźni, by dostrzec kierunek prowadzący do świata większej kontroli i nierówności.
Solarpunk wymaga czegoś trudniejszego. Zakłada, że ludzie potrafią nie tylko rozwijać technologię, ale również świadomie ustalać jej granice. Wymaga współpracy, długoterminowego myślenia i gotowości do rezygnacji z części wygody albo zysku.
Nie oznacza to jednak, że jest nierealny. Oznacza jedynie, że nie wydarzy się sam. Cyberpunkowa przyszłość może powstać przez bezwład, ponieważ każdy kolejny krok da się uzasadnić wygodą, bezpieczeństwem lub rozwojem. Solarpunkowa przyszłość wymaga świadomego wyboru.
Zakończenie
Cyberpunk i solarpunk nie są wyłącznie dwiema estetykami. Są dwiema odpowiedziami na to samo pytanie: co zrobimy z technologią, zanim technologia zacznie kształtować nas bardziej, niż jesteśmy gotowi przyznać?
Cyberpunk ostrzega, że postęp bez kontroli społecznej może prowadzić do świata wysokiej technologii i niskiej jakości życia. Solarpunk przypomina, że rozwój może przyjąć inny kierunek, jeżeli jego celem nie będzie wyłącznie wydajność, wzrost i zysk.
Być może przyszłość nie wybierze jednego z tych światów. Będzie nosić cechy obu. Możemy zobaczyć zielone miasta pełne czujników, odnawialną energię zarządzaną przez prywatne korporacje i technologie ratujące środowisko, które jednocześnie ograniczają prywatność.
Dlatego najważniejsze pytanie nie brzmi: cyberpunk czy solarpunk?
Brzmi ono: kto będzie miał prawo zdecydować, jak zostanie wykorzystana technologia i komu naprawdę będzie służyć?
Bo przyszłość nie stanie się lepsza tylko dlatego, że będzie bardziej zielona. Stanie się lepsza dopiero wtedy, gdy człowiek odzyska wpływ na świat, który sam buduje.