Ile życia oddajemy za bezpieczeństwo?

Bezpieczeństwo brzmi jak coś bezdyskusyjnie dobrego. Stała praca, pensja wpływająca co miesiąc na konto, mieszkanie, ubezpieczenie, możliwość zaplanowania następnego tygodnia, miesiąca czy roku. Przez większość życia właśnie do tego jesteśmy przygotowywani: znajdź pracę, bądź odpowiedzialny, nie ryzykuj za bardzo, zbuduj sobie stabilność. I trudno się z tym kłócić, bo bezpieczeństwo naprawdę ma wartość. Problem zaczyna się dopiero wtedy, gdy pewnego dnia odkrywasz, ile za nie zapłaciłeś.

Przez długi czas myślałem, że wolność jest przeciwieństwem obowiązków. Dzisiaj widzę to trochę inaczej. Można mieć obowiązki i nadal czuć się wolnym, tak samo jak można mieć pozornie poukładane życie i każdego dnia czuć, że coraz mniej z niego należy do nas. Granica nie przebiega więc między pracą a brakiem pracy. Przebiega gdzieś pomiędzy tym, co świadomie wybieramy, a tym, co robimy już tylko dlatego, że boimy się przestać.

Co będzie, jeśli niczego nie zmienię?

Strach jest jednym z najskuteczniejszych strażników bezpieczeństwa. Co będzie, jeśli odejdę? Jeśli spróbuję czegoś innego? Jeśli zacznę zarabiać mniej? Jeśli się nie uda? To rozsądne pytania i udawanie, że nie istnieją, byłoby zwyczajnie głupie. Istnieje jednak jeszcze jedno, które zadajemy sobie znacznie rzadziej: co będzie, jeśli niczego nie zmienię?
Ta druga możliwość nie wygląda szczególnie groźnie. Nie wydarzy się żadna katastrofa. Jutro będzie podobne do dzisiaj, za tydzień prawdopodobnie również. Pensja przyjdzie, rachunki zostaną zapłacone, życie będzie funkcjonowało. I właśnie dlatego można pozostać w takim miejscu przez pięć, dziesięć albo dwadzieścia lat. Wielkie katastrofy zmuszają nas do działania, natomiast wygodne niezadowolenie pozwala nam czekać. Nie boli wystarczająco mocno, żeby uciekać, ale jednocześnie nie daje wystarczająco dużo satysfakcji, żeby naprawdę chcieć zostać.
Nie chcę przy tym romantyzować ryzyka. Rzucenie wszystkiego bez planu nie staje się odwagą tylko dlatego, że brzmi efektownie. Mamy rachunki, rodziny, zobowiązania i ludzi, którzy na nas polegają. Wolność bez odpowiedzialności bardzo szybko może zamienić się w kolejny rodzaj niewoli. Pomiędzy bezmyślnym skokiem w przepaść a spędzeniem całego życia w miejscu, z którego od dawna chcemy odejść, istnieje jednak ogromna przestrzeń. I właśnie w niej prawdopodobnie zaczyna się prawdziwa zmiana.

Nie trzeba palić mostów.

Zmiana nie musi oznaczać jednej wielkiej decyzji. Można przez kilka godzin tygodniowo uczyć się czegoś nowego, zacząć tworzyć, sprawdzić możliwość zarobienia pierwszych pieniędzy poza etatem albo wreszcie przetestować pomysł, który od lat istnieje tylko w głowie. Nie trzeba od razu palić mostów. Wystarczy zacząć budować drugi.
To brzmi prosto, dopóki nie trzeba naprawdę tego zrobić, ponieważ bezpieczeństwo ma jeszcze jedną właściwość: przyzwyczaja. Po latach człowiek przestaje bać się wyłącznie utraty pieniędzy. Zaczyna bać się utraty znanego świata, nawet jeśli tego świata nie lubi. Wiemy, o której trzeba wstać, dokąd pojechać i czego się od nas oczekuje. Narzekamy na rutynę, ale rutyna ma również ukrytą zaletę — zwalnia nas z konieczności ciągłego podejmowania decyzji.
Wolność działa odwrotnie. Brzmi pięknie, dopóki nie zauważymy, że oznacza także odpowiedzialność. Jeśli sam wybierasz drogę, trudniej obwiniać kogokolwiek, kiedy prowadzi donikąd. Nie ma przełożonego, systemu ani grafiku, za którym można się schować. Zostaje własna decyzja i jej konsekwencje. Być może dlatego czasami łatwiej marzyć o wolności, niż rzeczywiście zacząć ją budować.

Jeszcze nie teraz.

Sam długo wpadałem w tę pułapkę. Myślałem o zmianie, analizowałem możliwości i wyobrażałem sobie inne życie. W głowie wszystko było możliwe. Problem pojawiał się dopiero wtedy, kiedy trzeba było zrobić coś konkretnego. Natychmiast znajdowały się argumenty przemawiające za tym, żeby jeszcze poczekać: trochę więcej pieniędzy, trochę więcej wiedzy, lepszy moment, większa pewność.
Z czasem zacząłem jednak podejrzewać, że ta oczekiwana pewność może nigdy nie nadejść. Można przygotować się lepiej, zmniejszyć ryzyko, odłożyć pieniądze, zdobyć nowe umiejętności i sprawdzić kilka scenariuszy. Nie można natomiast zajrzeć do przyszłości i poznać wyniku przed podjęciem decyzji. Jeżeli będziemy czekali na moment, w którym zniknie cała niepewność, możemy pomylić ostrożność z bezruchem.
I tutaj „jeszcze nie teraz” staje się dla mnie szczególnie niebezpieczne. Nie oznacza przecież rezygnacji z marzenia. Pozwala nadal wierzyć, że kiedyś coś zmienimy. Nie musimy niczego porzucać — wystarczy przesunąć to na przyszłość. W ten sposób można przez bardzo długi czas zachować jednocześnie bezpieczeństwo obecnego życia i wyobrażenie o życiu, które kiedyś zaczniemy prowadzić.

Cena bezpieczeństwa.

Coraz częściej myślę więc, że bezpieczeństwo samo w sobie nie jest problemem. Pytanie brzmi raczej, jaką cenę jesteśmy gotowi za nie zapłacić. Jeśli dzięki stabilności mogę spokojnie żyć, rozwijać się, być z ludźmi, których kocham, i robić rzeczy, które mają dla mnie znaczenie, bezpieczeństwo jest czymś wartościowym. Jeżeli jednak każdego dnia płacę za nie własnym czasem, energią i poczuciem, że moje prawdziwe życie zacznie się kiedyś później, ten sam rachunek zaczyna wyglądać zupełnie inaczej.
Pieniądze można odzyskać. Pracę można zmienić, a nieudany projekt rozpocząć jeszcze raz. Czas działa według innych zasad. Godzina sprzed dziesięciu lat nie czeka gdzieś na koncie, żeby można było ją później wypłacić. Dzień, który minął, naprawdę zniknął. Dlatego pytanie o bezpieczeństwo coraz bardziej wydaje mi się w rzeczywistości pytaniem o czas: ile swoich dni jesteśmy gotowi oddać w zamian za pewność, że jutro będzie wyglądało mniej więcej tak samo jak dzisiaj?

Bezpieczeństwo czy klatka?

Nie znam dobrej odpowiedzi i sam nadal jej szukam. Nie chcę uciekać od odpowiedzialności, ale nie chciałbym też pewnego dnia odkryć, że odpowiedzialnością przez lata nazywałem strach przed zmianą. Pomiędzy tymi dwiema rzeczami istnieje cienka granica i chyba każdy musi znaleźć ją sam. Co więcej, ta granica może przesuwać się wraz z wiekiem, sytuacją rodzinną, pieniędzmi i tym, czego w danym momencie oczekujemy od własnego życia.
Dlatego Projekt 47 nie jest dla mnie historią o rzucaniu pracy, uciekaniu od systemu czy zaczynaniu wszystkiego od początku. Bardziej interesuje mnie odzyskiwanie wyboru: sprawdzanie, czy rzeczy, które uznaję za konieczne, rzeczywiście takie są, i powolne budowanie alternatyw tam, gdzie wcześniej widziałem tylko jedną drogę. Nie chodzi o pozbycie się bezpieczeństwa, lecz o stworzenie życia, w którym bezpieczeństwo jest fundamentem, a nie klatką.
Nie chcę kończyć tego tekstu radą, żebyś zaryzykował. Nie znam Twojego życia i taka rada byłaby zbyt łatwa. Wolę zostawić pytanie, które od pewnego czasu sam sobie zadaję: gdybyś wiedział, że przez następne dziesięć lat nic w Twoim życiu się nie zmieni, poczułbyś spokój czy strach? Być może odpowiedź mówi o naszym obecnym życiu więcej niż wszystkie plany, które robimy na przyszłość.